Д. Серікбаев атындағы ШҚТУ сайты

ЖЕРАСТЫ ЯДРОЛЫҚ ЖАРЫЛЫСТАРЫНЫҢ ЭПИЦЕНТРЛІК АЙМАҚТАРЫНДА ЖЕР БЕТІ ДЕФОРМАЦИЯСЫН ГЕОДЕЗИЯЛЫҚ ӘДІСТЕР АРҚЫЛЫ МОНИТОРИНГТЕУ

Авторлар

Аты Тіркелу
Айбек Қойшығарин

әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті

Жандос Мукалиев

әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті

Журналдың саны:

Том 1, № 2, 2026

Беттер:

106-116

Қаралымдар:

13

Түйін сөздер:

геодезиялық мониторинг, жер бетінің деформациясы, жер асты ядролық жарылыстары, эпицентрлік аймақтар, Семей Полигоны, жердің шөгуі, геодезиялық өлшеулер

Аңдатпа

Бұл зерттеуде бұрынғы Семей сынақ полигоны аумағындағы жерасты ядролық жарылыстарының эпицентрлік аймақтарындағы жер беті деформациясын геодезиялық мониторинг әдістері арқылы зерттеу қарастырылады. Жерасты ядролық жарылыстары геологиялық құрылымдардың өзгеруіне әкеліп, жер бетінде ұзақ мерзімді деформациялық процестердің пайда болуына себеп болады. Зерттеу нысаны ретінде жерасты ядролық сынақтары жүргізілген Балапан учаскесі қарастырылды. Жер бетінің тік орын ауыстыруларын анықтау үшін бірнеше бақылау реперлерінен тұратын геодезиялық бақылау желісі құрылды. Жоғары дәлдікті нивелирлеу өлшеулері цифрлық геодезиялық аспаптарды пайдалану арқылы жүргізілді. Мониторинг нәтижелері жерасты жарылыстарынан кейін бірнеше онжылдықтар өткеніне қарамастан эпицентрлік аймақтарда деформациялық процестердің жалғасып жатқанын көрсетті. Зерттеу нәтижелері жер бетінің шөгу процесі жыныс массивіндегі ұзақ мерзімді геомеханикалық өзгерістермен байланысты екенін дәлелдейді. Алынған нәтижелер ядролық сынақ аймақтарында ұзақ мерзімді геодезиялық мониторинг жүргізудің маңыздылығын көрсетеді.

License

Creative Commons License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.

Пайдаланылған дереккөздер

  1. Adushkin, V. V., & Spivak, A. A. (2004). Changes in properties of rock massifs due to underground nuclear explosions. Combustion, Explosion, and Shock Waves, 40, 624–634. https://doi.org/10.1023/B:CESW.0000048263.34894.58.
  2. Adushkin, V. V., Kocharyan, G. G., & Novikov, V. A. (2016). Study of fault slip modes. Izvestiya, Physics of the Solid Earth, 52(5), 637–647.
  3. Busygina, T. V., & Rykova, V. V. (2018). Analysis of publications on the Semipalatinsk Test Site using the Web of Science database and the CiteSpace program. Vestnik Natsional'nogo Yadernogo Tsentra Respubliki Kazakhstan, (4), 83–88. [in Russian]
  4. Dickey, D. D., McKeown, F. A., & Bucknam, R. C. (1972). Preliminary results of ground deformation measurements near the CANNIKIN explosion. Bulletin of the Seismological Society of America, 62(6), 1505–1518.
  5. Ghilani, C. D., & Wolf, P. R. (2012). Elementary surveying: An introduction to geomatics (13th ed.). Pearson.
  6. Glasstone, S., & Dolan, P. J. (1977). The effects of nuclear weapons (3rd ed.). U.S. Department of Defense and U.S. Department of Energy.
  7. Howard, B. J., Semioshkina, N., Voigt, G., Mukusheva, M., & Clifford, J. (2004). Radiostrontium contamination of soil and vegetation within the Semipalatinsk Test Site. Radiation and Environmental Biophysics, 43, 285–292. https://doi.org/10.1007/s00411-004-0261-8
  8. Kocharyan, G. G., & Spivak, A. A. (2001). Movement of rock blocks during large-scale underground explosions. Part I: Experimental data. Journal of Mining Science, 37(1), 12–22.
  9. Lukoshenko, S. N. (Ed.). (2010). Sbornik trudov Instituta radiatsionnoy bezopasnosti i ekologii za 2007–2009 gg. [Proceedings of the Institute of Radiation Safety and Ecology for 2007–2009]. Dom Pechati. [in Russian]
  10. Massé, R. P. (1981). Review of seismic source models for underground nuclear explosions. Bulletin of the Seismological Society of America, 71(4), 1249–1265.
  11. Massonnet, D., & Feigl, K. L. (1998). Radar interferometry and its application to changes in the Earth's surface. Reviews of Geophysics, 36(4), 441–500. https://doi.org/10.1029/97RG03139
  12. Mikhailov, V. N. (Ed.). (1997). Yadernye ispytaniya SSSR [Nuclear tests of the USSR]. Izdat. [in Russian]
  13. Mukaliyev, Zh. K., Zhumatayeva, Zh. M., Assylbekova, A. A., Bekkuliev, A. A., Onalbayeva, D. S., & Rafikov, T. K. (2025). Remote sensing-based evaluation of land degradation and moisture variability in post-nuclear landscapes of Kazakhstan. Journal of Geography and Environmental Management. https://doi.org/10.26577/JGEM20257943
  14. Mukaliyev, Zh., Assylbekova, A., Zhumatayeva, Zh., Azizov, E., & Rafikov, T. (2024). Creation of a database for the analysis of the lands of the Semipalatinsk Test Site. Bulletin of D. Serikbayev East Kazakhstan Technical University, (2), 75–82. https://doi.org/10.51885/1561-4212_2024_2_75
  15. National Research Council. (2007). The containment of underground nuclear explosions. National Academies Press. https://doi.org/10.17226/1065
  16. Nurpeisova, M. B., Kirgizbaeva, G. G., & Bekbassarov, Sh. Sh. (2014). Geodynamic monitoring of the Semipalatinsk Test Site territory. In 14th International Multidisciplinary Scientific GeoConference SGEM 2014 (Vol. 2, pp. 267–274). STEF92 Technology Ltd.
  17. Nurpeisova, M. B., Umirbaeva, A. B., Donenbaeva, N. S., et al. (2020). Ground benchmark for geodetic measurements. Patent RK No. 4700.
  18. Nurpeisova, M. B., Umirbaeva, A. B., Fedorov, E. V., & Miletenko, N. A. (2021). Assessment of deformed and radiological state territory based on integrated monitoring. Eurasian Mining, (1), 80–84. https://doi.org/10.17580/em.2021.01.17
  19. Panitskiy, A., Syssoeva, Y., Baigazy, S., Kunduzbayeva, A., Kenzhina, L., Polivkina, Y., Larionova, N., Krivitskiy, P., & Aidarkhanova, A. (2023). Vertical distribution of radionuclides in soil at the Semipalatinsk Test Site beyond its test locations. PLoS ONE, 18(1), Article e0278581. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0278581
  20. Saharan, M., Mitri, H., & Jethwa, J. (2006). Rock fracturing by explosive energy: Review of state-of-the-art. Fragblast, 10(1), 61–81.
  21. Turchenko, D. V., Aidarkhanov, A. O., Aidarkhanova, A. K., Aktayev, M. R., Dashuk, A. L., & Kruglykhin, A. A. (2023). Research into the current radiological state of air and monitoring observations on STS and the adjacent territory. Journal of Environmental Radioactivity, 264, Article 107199. https://doi.org/10.1016/j.jenvrad.2023.107199
  22. Ustavich, G. A., Yakovenko, Yu. Yu., Yakovenko, A. M., & Poshivaylo, Ya. G. (2013). The composition of geodetic and cartographic works in studying nuclear explosion sites at the Semipalatinsk Test Site. Geodeziya i Kartografiya, (4), 2–6.
  23. Vincent, P., Foxall, B., & Romano, J. (1997). Analysis, comparison, and modeling of radar interferometry data of surface deformation signals associated with underground explosions, mine collapses and earthquakes. Phase I: Underground explosions, Nevada Test Site (UCRL-ID-128403). Lawrence Livermore National Laboratory.
  24. Wang, T., Shi, Q., Nikkhoo, M., Wei, S., Barbot, S., Dreger, D., Bürgmann, R., Motagh, M., & Chen, Q. (2018). The rise, collapse, and compaction of Mt. Mantap from the 3 September 2017 North Korean nuclear test. Science, 361(6398), 166–170. https://doi.org/10.1126/science.aar7230
  25. Yakovenko, A. M. (2013). K provedeniyu geodezicheskogo monitoringa v epitsentral'nykh zonakh raneye provedennykh podzemnykh yadernykh vzryvov na byvshem Semipalatinskom ispytatel'nom poligone [On conducting geodetic monitoring in epicentral zones of underground nuclear explosions at the former Semipalatinsk Test Site]. Vestnik Natsional'nogo Yadernogo Tsentra Respubliki Kazakhstan, (3), 23–26. [In Russian]
  26. Yakovenko, A. M., & Ustavich, G. A. (2015). Deformation monitoring of ground surface at test wells at Semipalatinsk Nuclear Test Site. Izvestiya Vuzov. Geodeziya i Kartografiya, (S5), 146–151.
  27. Yadernye ispytaniya SSSR. (2000). Yadernye vzryvy v interesakh narodnogo khozyaystva i nauchnykh issledovaniy [Nuclear explosions for national economy and scientific research] (Vol. 4). RFNC-VNIIEF. [In Russian]

Том 1, № 2, 2026

Koishygarin, А., & Mukaliyev, Zh. (2026). SURFACE DEFORMATION MONITORING IN EPICENTRAL ZONES OF UNDERGROUND NUCLEAR EXPLOSIONS USING GEODETIC METHODS. EKTU Journal of Engineering Sciences, 1(2), 106-116. https://doi.org/10.51885/3134-8009_JES_2026_2_1